Pum Diwrnod o Ryddid

Cefndir

Yn nhridegau’r ganrif cyn y ddiwethaf, gwelwyd y chwyldro cyntaf gan y dosbarth gweithiol ym Mhrydain. Lansiwyd y Siarter yn y flwyddyn 1837 ac fe gafodd groeso brwdfrydig gan y gweithwyr ymhobman. Crisialwyd holl obeithion a dyheadau’r werin yng ngofynion y Siarter. O ystyried mai 16 miliwn o bobl oedd poblogaeth Prydain Fawr, mae’n arwyddocaol fod dros 3 miliwn, o ddynion yn unig, wedi arwyddo’r Siarter. Roedd y Siarter yn sicr yn chwyldroadol yn yr hyn a fynnai – pleidlais i bob dyn, pleidlais gudd heb orfod profi perchnogaeth. Bu gweithredoedd chwyldroadol ymudiad hwn yn ysbrydoliaeth, maes o law, i gewri megis Marx ac Engels. Gosodwyd amodau’r Siarter ger bron y Senedd yn Llundain ond gwrthodwyd pob un. Wedi’r gwrthod, daeth yr arweinwyr ynghyd i geisio penderfynu strategaeth y mudiad. Ni lwyddodd i roi arweiniad i’r gweithwyr ac ni welwyd unrhyw weithredu tactegol gan y mudiad yn ei gyfanrwydd. Dim ond yng Nghymru y gwelwyd gwrthdaro uniongyrchol, a hynny yn Llanidloes a Chasnewydd yn 1839. Yn Llanidloes, roedd mudiad y Siartwyr yn boblogaidd iawn ymysg y gweithwyr. Cynhaliwyd nifer o gyfarfodydd yno, a mynychwyd hwy gan nifer fawr o bobl. Yn dilyn un o’r cyfarfodydd, arestiwyd tri o arweinwyr y Siartwyr gan heddweision a fewnfudwyd o Lundain. Cymerwyd y tri i westy’r Trewythen yn Stryd y Dderwen Fawr. Ymatebodd y dorf yn reddfol gan ymosod ar y gwesty a rhyddhau’r tri. Anafwyd yn ddifrifol un o’r heddweision yn y sgarmes ac fe achoswyd difrod mawr yn y Trewythen. Roedd T. E. Marsh, cyn faer y dref, yn allweddol iawn yn yr hyn a ddigwyddodd. Ef a alwodd am gymorth gan y milwyr i wrth sefyll y Siartwyr. Cred rhai ei fod wedi twyllo’r Siartwyr, gan roi’r argraff ar un adeg ei fod yn cydymdeimlo ag amcanion y mudiad. Llwyddodd y Siartwyr i reoli’r dref am bum niwrnod ond yna, wedi’r newydd gyrraedd y dref fod y milwyr ar eu ffordd, dihangodd arweinwyr y mudiad. Llwyddwyd i ddal y rhan fwyaf ohonynt ac fe’u dedfrydwyd yn Llys y Trallwng: James Morris, pymtheg mlynedd o alltudiaeth; John Ingram, Abraham Owen a Lewis Humphreys, saith mlynedd o alltudiaeth. Carcharwyd eraill yng ngharchar Trefaldwyn.Methiant fu’r gwrthdaro hwn yn Llanidloes oherwydd fod cyfalafiaeth yn orchfygol. Roedd y dosbarth gweithiol yn rhy anaeddfed eutactegaeth, yn rhy ansicr o’u hathroniaeth gwleidyddol. Er hynny, fe heuwyd yr hadau a gwelwyd ffrwythau’r aberth yn y genhedlaeth nesaf. Dim ond Pum Diwrnod o Ryddid a gafwyd yn Llanidloes, ond gadawyd y blas a’r dyhead am ryddid yng nghalonnau’r werin am byth.Perfformiwyd y ddrama gerdd Pum Diwrnod o Ryddid gan Gwmni Theatr Maldwyn yn Theatr Hafren Y Drenewydd yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Yr Urdd yn Y Drenewydd yn 1988.Penri Roberts.

Act 1
Gol. 1    I be?    . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
             Rhoddwn ddiolch      . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34
Gol. 2    Fy mreuddwyd    . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
Gol. 3   Dewch i mewn    . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
Gol. 4   Yn cau amdanaf i      . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
Gol. 5   Naw o’r gloch      . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91
Gol. 6   Mae’n ddiwedd dydd      . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 117
Gol. 7   Y bicell a’r gwn     . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
Gol. 8   Rhoddwn ddiolch 2     . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 142
Gol. 9   Cannwyll ein rhyddid    . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 147

Act 2
Gol. 10   Cannwyll ein rhyddid 2      . . . . . . . . . . . . . . . . . 157
Gol. 11  Na, na    . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
Gol. 12   Wyt ti wedi meddwl?    . . . . . . . . . . . . . . . . 205
Gol. 13   Arestio a galw’r bobl      . . . . . . . . . 222
Gol. 14   Fy mreuddwyd 2     . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232
Gol. 15   Mae wedi mynd i’r diawl     . . . . . . . . . . . . . . . 240
Gol. 16   Ar noson fel hon     . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245
Gol. 17   Ar y gorwel     . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251
Gol. 18   Muriau moel     . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260